Strona GłównaGnojnik-centrum administracyjne, gospodarcze i kulturalne gminy
Gnojnik zajmuje rozległą powierzchnię (10,3km2) w dolinie Uszwicy. Obecnie liczy 2444 mieszkańców.
Pisana historia dzisiejszej siedziby Gminy sięga roku 1215. W dokumencie z tego roku biskup krakowski Wincenty Kadłubek wymienia Gnojnik wśród kilkunastu wsi składających dziesięciny kapitule krakowskiej. Kolejny raz nazwa Gnojnik pojawiła się w wykazach świętopietrza z lat 1325-1327, z czego wynika, że już wtedy był wsią parafialną należącą do dekanatu w Tarnowie.
Gnojnik - wieś rycerska, już w XIV wieku należał do Imbrama „z Gnojnika”. W późniejszych latach przeszedł na własność kolejno: braci Marka Żegoty i Spytka, Andrzeja herbu Strzemię, Chebdy i jego syna Andrzeja oraz Ottona z rodu Wielogłowskich. W XV wieku Gnojnik przechodzi na własność Przecława z Turzy i jego potomków Gnoińskich i Turskich. W XVI wieku gnojnickie folwarki kupił Piotr Kmita z Wiśnicza. Po jego śmierci właścicielem wsi zostaje rodzina Ocieskich, a po nich Jan Przypkowski.
W XVII wieku wieś kupił Kasper Wielopolski. Zapisał się on w historii Gnojnika pozytywnymi zgłoskami, jako inicjator remontu kościoła parafialnego, który został zniszczony w okresie rządów Ocieskich i Przypkowskiego (byli oni arianami i zamknęli kościół dla wiernych). Kolejnym właścicielem został Jan Bogusław Petryczy, który zbudował drewniany dwór na wzniesieniu, a przy nim rozległy ogród. On też ufundował w kościele kryptę przeznaczoną dla jego rodziny. Po ojcu posiadłość odziedziczył młodszy syn Roman Kazimierz. Połączył wszystkie folwarki gnojnickie stając się w 1785roku dziedzicem wsi. Zasłużył się dla parafii fundując plebanię i trzy ołtarze do kościoła.
W XIX wieku Gnojnik znów zmienił właściciela, bo główny folwark został sprzedany Edwardowi Homolacsowi. Kilka lat później ambitny gospodarz wykupił resztę Gnojnika i stał się właścicielem wsi, doprowadzając podupadłe folwarki do rozkwitu. Stosował nowoczesne maszyny i narzędzia rolnicze, wzniósł spichlerz zbożowy (stojący do dziś) i rozbudował park przydworski. Edward Homolacs był znany również z działalności na rzecz wsi i kościoła: ufundował budynek szkolny, wspomagał rozbudowę plebanii, finansował remont kościoła parafialnego. Za liczne zasługi na rzecz gnojnickiej społeczności został pochowany w podziemiach tutejszego kościoła.
Po śmierci Edwarda Homolacsa majątek przejęli jego synowie, sprzedając go później Żydom: Gottlibom i Wohlfedom. Ostatnim właścicielem Gnojnika była rodzina Łysakowskich. Józef Łysakowski w 1915 roku podzielił swój majątek między dzieci: Józefa, Tadeusza i Wandę, która poślubiła chłopskiego syna – Kazimierza Zająca. Jego zasługą jest budowa młyna i tartaku, które przetrwały do dziś – stoją obok mostu.
Bolesne i krwawe piętno na historii Gnojnika odbiła II wojna światowa. Na terenach dworskich zabudowań w Gnojniku powstał bowiem 15 sierpnia 1944 roku obóz pracy przymusowej, w którym przebywało jednocześnie ok. 500 osób. Do 16 stycznia 1945 przewinęło się przez niego 12 tys. robotników.
W 1945 roku po reformie rolnej władze upaństwowiły majątek dworski i rozparcelowały między rolników. Z zabudowań dworskich przetrwała do dziś oficyna, w której do niedawna swą siedzibą miało przedszkole. Zachował się również murowany, trzykondygnacyjny spichlerz zbudowany w XIX wieku (za Edwarda Homolacsa).
Opracowano na podstawie:
Zapiór Marian ks., Parafia św. Marcina w Gnojniku, Rzymskokatolicka parafia św. Marcina w Gnojniku, 2007
Krupiński Andrzej B., Poznajemy Gminę Gnojnik. Przewodnik po dziejach i zabytkach, Wyd. Urząd Gminy Gnojnik, 2004, s. 33-48